سوره بروج مكى است

بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

((و من الناس من
يقول امنا باللّه فاذا اوذى فى اللّه جعل فتنه الناس كعذاب الله ))

((و من الناس من
يعبد اللّه على حرف فان اصابه خير اطمان به و ان اصابته فتنه انقلب على وجهه ))

((بروج )) جمع برج است ، و ((برج )) به معناى هر چيز پيدا و ظاهر است ، ((و لقد جعلنا فى السماء بروجا و زيناها للناظرين و حفظناها من
كل شيطان رجيم ))، پس مراد از كلمه بروج موضع ستارگان در آسمان است . سوگند به آسمانى ياد شده كه به وسيله برجها (كه شيطانها به وسيله آن
رانده مى شوند) محفوظ مى شود

مقصود از ((شاهد)) در ((و شاهد و مشهود))رسول اللّه (صلى الله عليه و
آله ) و مراد از ((مشهود)) شكنجه هاى كفّار به مؤ منين وثواب و كيفر اخروى هر كدام
است : وجوهی برای این استدلال ((يا ايها النبى انا ارسلناك شاهدا و مبشرا و نذيرا)) ، ((ليكون الرسول شهيدا عليكم ))

((اخدود)) به معناى شكاف بزرگ زمين است ، و ((اصحاب اخدود)) جباران
ستمگرى بودند كه زمين را مى شكافتند و آن را پر از آتش نموده ، مؤ منين را به جرم
اينكه ايمان دارند در آن مى انداختند، و تا آخرين نفرشان را مى سوزاندند.

((وقود)) به معناى آتش ‍ گيرانه است ،
حال چه كبريت باشد و چه هيزم و چه چيز ديگر

((نقم )) - به فتحه نون و قاف - به معناى كراهت شديد است

((فتنه )) به معناى محنت و شكنجه است

چرا در اين آيه بين عذاب جهنم و عذاب حريق
جدايى انداخت ؟ اين طايفه غير از عذاب حريق و آتش گرفتن ، عذابهاى ديگرى در جهنم از
قبيل زقوم و غسلين و مقامع دارند.

((بطش
)) - بطورى كه راغب گفته - به معناى گرفتن چيزى با خشم و صولت است .

((ابداء)) همان واژه بدء است ، كه به معناى افتتاح و آغاز كردن چيزى است

 إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىُ وَ يُعِيدُ 

 وَ هُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ 

 ذُو الْعَرْشِ المَْجِيدُ فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ 

((عرش )) كه در لغت به معناى تخت سلطنت است ، مقام مالكيت خداى تعالى
، و كنايه است از اينكه او هر تصرفى كه بخواهد مى تواند در مملكتش كه سراپاى عالم
است بكند

((مجيد)) صفت مشبهه از
مجد است ، كه به معناى عظمت معنوى است ، و همان
كمال ذات و صفات خدا است

((           فعال لما يريد           ))

اين است كه او هر چه بخواهد مى كند، و چيزى نيست كه او را از آنچه
اراده كرده منصرف سازد، نه از داخل ذات خود، كه مثلا دچار كسالت و خستگى شود، و يا
اراده اش مبدل به اراده اى ديگر شود، و يا به هر جهت ديگر از اراده اش صرفنظر كند، و
نه از خارج ، مثل اينكه كسى جلو او را از انفاذ اراده اش بگيرد، پس او مى تواند به
كسانى كه مؤ منين را شكنجه مى دهند وعده آتش دوزخ بدهد، و به كسانى كه ايمان آورده و
عمل صالح مى كنند وعده بهشت بدهد، براى اينكه او هم ذو العرش است و هم مجيد، و او خلف
وعده نمى كند، چون ((فعال لما يريد)) است .

@@@@@@@@@@@@@@

در الدر المنثور است كه ابن مردويه از جابر بن عبد اللّه روايت كرده كه گفت : شخصى از
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) از آيه ((و السماء ذات البروج )) پرسيد،
فرمود: يعنى آسمان داراى كواكب . و از آيه ((الذى
جعل فى السماء بروجا)) پرسيد، فرمود: باز يعنى كواكب شخصى ديگر پرسيد پس
جمله ((فى بروج مشيده )) چه معنا دارد؟ فرمود: يعنى قصور و كاخهاى
مجلل .
مؤ لف : الدر المنثور نظير اين روايت را به طرقى ديگر از ابى مالك و سعيد بن مسيب و
جبير بن مطعم ، از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم )
نقل كرده ، كه عبارت طريق آخرى اين است : شاهد روز جمعه و مشهود روز عرفه است .

و نيز در آن كتاب آمده كه عبد بن حميد و ابن منذر، از على (عليه السلام ) روايت كرده اند
كه فرمود: يوم موعود، روز قيامت ، و شاهد، روز جمعه ، و مشهود، روز عيد قربان است .
و در مجمع البيان گفته : روايت شده كه مردى
داخل مسجد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) شد ديد مردى دارد از
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) حديث
نقل مى كند، مى گويد من پرسيدم : شاهد و مشهود چيست ؟ گفت : بله ، شاهد روز جمعه و
مشهود روز عرفه است . از او گذشته نزد مرد ديگرى رفتم كه او نيز از
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) حديث مى كرد، از او نيز همين سؤ
ال را كردم ، گفت : اما شاهد، روز جمعه است ، و اما مشهود روز عيد قربان است .
از پيش او هم گذشته نزد جوانى رفتم كه رخساره اى چون دينار طلا درخشنده داشت ، او
نيز از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) حديث مى كرد، پرسيدم : به من خبر بده
از اينكه شاهد و مشهود چيست ؟ گفت : بله شاهد، محمد
رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلم )، و مشهود روز قيامت است ، مگر كلام خدا را
نشنيده اى كه مى فرمايد: ((يا ايها النبى انا ارسلناك شاهدا و مبشرا و نذيرا)) و در آن
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را شاهد و مبشر و نذير ناميده ، و نيز مگر
نشنيده اى كه مى فرمايد: ((ذلك يوم مجموع له الناس و ذلك يوم مشهود))، و در آن روز
قيامت را روز مشهود مى خواند.
پرسيدم : آن محدث اولى كيست ؟ گفتند: ابن عباس است ، از دومى پرسيدم گفتند: ابن عمر
است ، از سومى پرسيدم گفتند: حسن بن على (عليهماالسلام ) است .
مؤ لف : و اين حديث بطرق مختلف و الفاظى نزديك به هم
نقل شده ، و در تفسير اين آيه گذشت كه آنچه حسن بن على (عليهماالسلام ) فرموده ، از
نظر سياق آيات به ذهن روشن تر مى رسد، هر چند كه لفظ شاهد و مشهود با وجوه ديگر
نيز به وجهى قابل انطباق است .